''Iedereen moet meedoen', maar de praktijk is ingewikkelder dan de slogan'

© ANP. Een man met feesthoedje passeert in zijn rolstoel het Leidseplein tijdens Koninginnenacht.
COLUMN Een boete van 140 euro voor een gevallen kassabonnetje. Best begrijpelijk, schrijft Malou van Hintum.
  •  
    Werden vroeger mensen die afwijken van de norm buiten de samenleving gehouden, tegenwoordig moeten ze zoveel mogelijk gewoon meedoen.
'Man in scootmobiel beboet voor vallend kassabonnetje', las ik vorige week. Wat was het geval? Een gehandicapte man liet per ongeluk een kassabonnetje op straat vallen toen hij een snoepje uit zijn jaszak pakte. Omdat hij door zijn ziekte niet kan bukken, liet hij het bonnetje liggen. Daarop gaf een stadswacht de man een boete van 140 euro. Gestoord? Ja. Maar op een andere manier dan je zou denken.

Gewoon meedoen
Werden vroeger mensen die afwijken van de norm buiten de samenleving gehouden, tegenwoordig moeten ze zoveel mogelijk gewoon meedoen. Dankzij de Participatiewet verdwijnen 70.000 van de 100.000 werkplekken bij sociale werkplaatsen. De bedoeling is dat deze mensen gaan werken bij gewone bedrijven. De GGZ moet veel meer mensen ambulant gaan behandelen: het aantal bedden moet in 2020 een derde minder zijn.
Deze patiënten worden medeburgers die 'in hun eigen kracht worden gezet'. Ze moeten er samen met familie, vrienden en buren het beste van zien te maken.

Hand of kus
Er komen dus allerlei mensen de samenleving in die eerst aan de randen daarvan functioneerden. Hun participatie zal met horten en stoten verlopen. Want die mensen deden niet voor niets niet mee, of maar op halve kracht. Sommigen hebben een lichte verstandelijke beperking. Hun werktempo ligt wat lager en ze hebben eenduidige, heldere instructies nodig. Anderen kunnen prima aan de slag zolang ze precies weten aan welke regels ze zich moeten houden. Juist de uitzonderingen zijn zo moeilijk voor mensen voor wie regels hun houvast zijn
 'Zeg, hoeveel van die uitzonderingen zijn er wel?'
Pedagoog Peter Vermeulen vertelt daarover in zijn boek 'Autisme als contextblindheid' een mooie anekdote. Hij leerde een aantal jongvolwassenen met autisme hoe je op een correcte manier iemand thuis ontvangt. Vermeulen nam alle aandachtspunten met hen door: welkom heten, handen schudden, naar binnen vragen, jas aannemen, enzovoort. De generale repetitie deden ze perfect. Op de dag van de uitvoering was het warm en droegen de gasten geen jas. Vermeulen wees de jongens erop dat je niet om een jas hoeft te vragen als iemand die niet aanheeft. Dat begrepen ze. Vervolgens kwam de moeder van een van de jongens aan de deur. Zij wilde haar zoon een kus geven, maar hij gaf haar een hand: zo had hij het geleerd. Vermeulen zei daarop dat handen schudden niet altijd hoeft. Daarop vroeg een van de jongens: 'Zeg, hoeveel van die uitzonderingen zijn er wel?'

Contextblind
Het zou mij niet verbazen als de stadswacht met de beste intenties de regels heeft opgevolgd die hij heeft ingeprent. Iemand die een papiertje laat vallen en niet opraapt, vervuilt de straat. Daar staat een boete op. Dus deelt hij een boete uit. Typisch een gevalletje van contextblindheid. We vinden dat 'iedereen moet meedoen', maar vergeten dat de praktijk ingewikkelder is dan de slogan. Want 'meedoen' veronderstelt dat we allemaal de regels kennen én de uitzonderingen daarop. Maar juist die uitzonderingen zijn zo moeilijk voor mensen voor wie regels hun houvast zijn. Want ja, hoeveel zijn er wel?

In het geval van de stadswacht maakt niet hij een fout, maar de gemeente Groningen die zegt dat de gehandicapte man bezwaar kan aantekenen tegen de boete. Dat is natuurlijk flauwekul. De gemeente had de boete onmiddellijk moeten kwijtschelden inclusief excuses, en de stadswacht moeten uitleggen dat deze situatie een uitzondering op de regel is. Participeren vraagt niet alleen een inspanning van de mensen die weer gaan meedoen, maar ook van de mensen die allang meedraaien. Die zijn op hun manier ook vaak contextblind; en ook zij herkennen dat dikwijls niet.

Malou van Hintum is columnist voor Volkskrant.nl
05/03/14, 13:38